Op 17 februari 1913 werd in New York City een kunsttentoonstelling geopend die het land schokte, onze perceptie van schoonheid veranderde en een diepgaand effect had op kunstenaars en verzamelaars.
De International Exhibition of Modern Art – die bekend werd als de Armory Show – markeerde het begin van het modernisme in Amerika. Het was de eerste keer dat de uitdrukking “avant-garde” werd gebruikt om schilderkunst en beeldhouwkunst te beschrijven.
Op de avond van de opening van de show liepen 4.000 gasten rond in de geïmproviseerde galerijen in het 69th Regiment Armory op Lexington Avenue.
Tweederde van de tentoongestelde schilderijen was van Amerikaanse kunstenaars. Maar het waren de Europeanen – Van Gogh, Gauguin, Cezanne, Picasso, Matisse, Duchamp – die voor sensatie zorgden.
Het Amerikaanse publiek was gewend om Rembrandts en Titiaans in hun galerijen te zien – “een zeer realistische vorm van kunst”, zegt Marilyn Kushner, de co-curator van een tentoonstelling genaamd “The Armory Show at 100” die in oktober wordt geopend in de New York Historical Samenleving.
“Als je een vrouwelijk naakt zag, in kunst, beeldhouwkunst of schilderkunst, was dat heel klassiek”, voegt Kushner toe. “En het was het idee van deze perfecte, klassieke schoonheid.”
Kushner zegt dat het voor het publiek in 1913 schokkend was om voor het eerst werken als Matisse’s Blue Nude tegen te komen.
“Weet je, ze is naakt. Je kunt zien dat ze naakt is. Maar ze heeft al deze kleuren die je nooit eerder bij een vrouw zou zien,” zegt ze. “Ze ziet er erg primitief uit, bijna kinderlijk.”
Kijkers waren geschokt, zegt Kushner, “omdat ze zoiets nog nooit eerder hadden gezien. En ze wisten niet hoe ze ermee om moesten gaan.”
Klik hier om om “Blue Nude” te bewonderen
Critici beschimpten de experimentele kunst als “krankzinnig” en een belediging voor hun gevoeligheden. Maar de media-aandacht trok veel mensen en verzamelaars merkten het op.
Matisse’s Blue Nude belandde in het Baltimore Museum of Art. Leah Dickerman, curator van het Museum of Modern Art in New York, legt The Red Studio uit, een andere Matisse uit de show.
“Je ziet foto’s opgestapeld op de achtergrond, een bureau waar een ander werk tegenaan leunt”, zegt Dickerman. “Maar de muren van de studio, de vloeren van de studio, de tafel – alles wat geen kunst is, en niet zijn gecomponeerde stilleven, is gedaan in een helder baksteenrood.
“Het is een bijzonder schilderij. De rode sprongen, en toch, binnen die achtergrond, zijn al die felgekleurde schilderijen en sculpturale figuren die een inventarisatie zijn van dingen die Matisse maakte.”
Dickerman zegt dat de werken in de show een diepgaand effect hadden op Amerikaanse kunstenaars. Maar bijna net zo opmerkelijk was de tentoonstelling zelf. Het werd georganiseerd door een groep van twee dozijn jonge kunstenaars die zichzelf ‘The Association of American Painters and Sculptors’ noemden. Ze zamelden geld in, genereerden publiciteit, vervoerden de kunst, huurden de wapenkamer en organiseerden de tentoonstelling – allemaal zonder publieke financiering.
Historicus Valerie Paley noemt die revolutie een tegencultureel moment dat vraagtekens zette bij de 19e-eeuwse visie op de wereld: “Ik denk dat kunsthistorici graag denken dat het een revolutie teweegbracht.”
Maar, zegt Paley, de vindingrijkheid van de kunstenaars was onderdeel van een grotere revolutie.
“Er gebeuren allerlei buitengewone dingen”, zegt Paley over de moderne tijd. “Albert Einstein werkt aan een nieuwe zwaartekrachttheorie. Nieuwe technologie – elektrisch licht, communicatie – slechts een explosie van 19e-eeuwse normen. En in New York worden nieuwe gebouwen zoals het Woolworth-gebouw of de Grand Central Terminal geopend.
“Het is een andere tijd. Het is de dageraad van een andere tijd. En zeker dit idee om de oude manier van denken te deconstrueren – hangt heel erg in de lucht.”
Het meest spraakmakende schilderij in de Armory Show van 1913 deconstrueerde een menselijke figuur in abstracte bruine panelen in overlappende beweging. Marcel Duchamps kubistisch geïnspireerde Nude Descending a Staircase werd door een criticus beschreven als ‘een explosie in een grindfabriek’.
In 1963, op de 50e verjaardag van de Armory Show, werd Duchamp geïnterviewd door CBS-verslaggever Charles Collingwood. De audio bevindt zich nu in het Smithsonian’s Archive of American Art.
